नेपालको आर्थिक व्यवस्था: सामान्य ज्ञान प्रश्न, तथ्य र अभ्यास

नेपालमा विभिन्न प्रकारका खनिज पदार्थ पाइए पनि ठूलो परिमाणमा व्यावसायिक उत्खनन तुलनात्मक रूपमा सीमित छ।

महत्त्वपूर्ण: चुनढुंगा नेपालको सिमेन्ट उद्योगको आधार हो र खनिजजन्य उद्योगमध्ये सबैभन्दा उल्लेखनीय योगदान दिने खनिज मानिन्छ।

कृषि नेपाली अर्थतन्त्रको आधार हो । ठूलो जनसंख्या अझै कृषिमा आश्रित छ, तर कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको हिस्सा क्रमशः घट्दै गएको छ ।

प्रमुख तथ्यहरू:
👉 नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान करिब एक चौथाइ (करिब २४–२५ प्रतिशत) रहेको छ।
👉 कुल जनसंख्याको करिब दुई तिहाइ प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा आश्रित छन्।
👉 नेपालको मुख्य खाद्यान्न बाली धान हो।
👉 प्रमुख खाद्यान्न बाली: धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर, जौ।
👉 प्रमुख नगदे बाली: उखु, तेलहन, आलु, जुट, चिया, कफी, अलैँची, अदुवा।
👉 इलाम चिया, इलाम–ताप्लेजुङ अलैँची, गुल्मी कफीका लागि प्रसिद्ध छन्।
👉 जुट मुख्यतः झापा–मोरङ क्षेत्रमा उत्पादन हुन्छ।
👉 तराई क्षेत्रलाई नेपालको अन्नभण्डार भनिन्छ।
👉 कृषि विकासका लागि दीर्घकालीन खाका: कृषि विकास रणनीति (ADS)।

कृषि क्षेत्रका प्रमुख चुनौती:
👉 सानो र टुक्रिएको जग्गा
👉सिँचाइको सीमित पहुँच (वर्षामा निर्भरता)
👉मलखाद तथा उन्नत बीउको समयमै अभाव
👉युवाको वैदेशिक रोजगारीतर्फको बहिर्गमन
👉आधुनिक प्रविधि तथा भण्डारण–बजार पूर्वाधारको कमी

जलस्रोत नेपालको सबैभन्दा सम्भावनाशील प्राकृतिक स्रोत हो। यसको उपयोग मुख्यतः जलविद्युत्, सिँचाइ, खानेपानी र जल यातायातमा हुन्छ।
👉 नेपालका नदीहरू हिमाली (बाह्रै महिना बग्ने), महाभारत क्षेत्रबाट उत्पत्ति हुने र चुरे क्षेत्रबाट उत्पत्ति हुने (मौसमी) गरी वर्गीकरण गरिन्छन्।
👉 हिमाली नदी (कोशी, गण्डकी, कर्णाली, महाकाली) बाह्रै महिना बग्ने भएकाले जलविद्युत्का लागि विशेष महत्त्वपूर्ण छन्।
👉 नेपाल–भारतबीच जलस्रोतसम्बन्धी प्रमुख सन्धि–सम्झौता: कोशी सम्झौता (१९५४), गण्डक सम्झौता (१९५९), महाकाली सन्धि (१९९६)।

👉 नेपालको यातायातमा सडक यातायातको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो छ।
👉 पूर्व–पश्चिम (महेन्द्र) राजमार्ग नेपालको सबैभन्दा लामो राजमार्ग हो।
👉 त्रिभुवन राजपथ नेपालको पहिलो राजमार्ग हो (काठमाडौं–हेटौँडा–वीरगञ्ज)।
👉 अरनिको राजमार्ग काठमाडौंलाई चीनसँगको सीमा क्षेत्र (कोदारी/तातोपानी) सँग जोड्छ।
👉 पृथ्वी राजमार्ग काठमाडौं–पोखरा जोड्छ; सिद्धार्थ राजमार्ग पोखरा–भैरहवा जोड्छ।
👉 मध्यपहाडी (पुष्पलाल) लोकमार्ग र हुलाकी राजमार्ग राष्ट्रिय गौरवका सडक आयोजना हुन्।
👉 नेपालको एकमात्र सञ्चालित रेल सेवा जनकपुर–जयनगर खण्ड हो।
👉 अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल: त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (काठमाडौं), गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (भैरहवा), पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल।
👉 नेपाल भूपरिवेष्ठित (landlocked) देश भएकाले तेस्रो मुलुकसँगको व्यापारमा भारतको कोलकाता/हल्दिया बन्दरगाह तथा विशाखापट्टनम र चीनतर्फका नाकाहरूको प्रयोग हुन्छ।

पर्यटन नेपालको विदेशी मुद्रा आर्जन तथा रोजगारीको महत्त्वपूर्ण स्रोत हो।
👉 नेपालमा ८,००० मिटरभन्दा अग्ला १४ मध्ये ८ हिमाल रहेका छन्।
👉 सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) विश्वकै सर्वोच्च शिखर हो।
👉 लुम्बिनी गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो र विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छ।
👉 नेपालका विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत स्थल: काठमाडौं उपत्यका (७ स्मारक क्षेत्र), लुम्बिनी, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज।
👉 प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य: काठमाडौं, पोखरा, चितवन, लुम्बिनी, अन्नपूर्ण क्षेत्र, सगरमाथा क्षेत्र, मुस्ताङ, इलाम।
👉 नेपाल पर्यटन बोर्ड पर्यटन प्रवर्द्धनको प्रमुख निकाय हो।
👉 नेपालमा राष्ट्रिय स्तरमा भ्रमण वर्ष कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएका छन् (जस्तै: नेपाल भ्रमण वर्ष १९९८, २०११ र २०२०)।

👉 नेपालको संविधानले आधारभूत स्वास्थ्य सेवालाई नागरिकको मौलिक हकका रूपमा सुनिश्चित गरेको छ।
👉 स्वास्थ्य सेवाको संरचना: आधारभूत स्वास्थ्य सेवा केन्द्र → स्वास्थ्य चौकी → प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र → जिल्ला अस्पताल → प्रादेशिक अस्पताल → केन्द्रीय/विशिष्टीकृत अस्पताल।
👉 महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका कार्यक्रम नेपालको सामुदायिक स्वास्थ्य सफलताको प्रमुख आधार मानिन्छ।
👉 प्रमुख सूचक: औसत आयु, शिशु मृत्युदर, मातृ मृत्युदर, पोषण अवस्था, खोप कभरेज।
👉 नेपालमा स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम सञ्चालनमा छ।
👉 नेपालको औसत आयु क्रमशः बढेर ७० वर्षभन्दा माथि पुगेको छ, र शिशु तथा मातृ मृत्युदरमा उल्लेखनीय सुधार भएको छ।

👉 नेपालमा विद्युत् उत्पादनको प्रमुख स्रोत जलविद्युत् हो।
👉 नेपाल विद्युत् प्राधिकरण (NEA) विद्युत् उत्पादन, प्रसारण तथा वितरणको प्रमुख निकाय हो।
👉 फर्पिङ जलविद्युत् केन्द्र (वि.सं. १९६८ / सन् १९११) नेपालको पहिलो जलविद्युत् केन्द्र हो।
👉 माथिल्लो तामाकोशी (४५६ मेगावाट) नेपालको सबैभन्दा ठूलो सञ्चालित जलविद्युत् आयोजना हो।
👉 कुलेखानी नेपालको एकमात्र जलाशययुक्त (reservoir type) जलविद्युत् आयोजना हो।
👉 नेपालका जलविद्युत् आयोजनाका प्रकार: नदी प्रवाहमा आधारित (Run-of-river), अर्धजलाशययुक्त (PROR) र जलाशययुक्त (Storage)।
👉 नेपालले वर्षायाममा भारततर्फ विद्युत् निर्यात गर्न थालेको छ भने हिउँदमा आयात गर्ने गरेको छ।
👉 नेपालको जडित विद्युत् क्षमता क्रमशः बढेर ३,००० मेगावाटभन्दा माथि पुगेको छ।

नेपालको अर्थतन्त्र मिश्रित अर्थ व्यवस्था हो, जसमा सरकारी, निजी र सहकारी गरी तीन खम्बे अर्थ नीति अवलम्बन गरिएको छ।
अर्थतन्त्रका तीन क्षेत्र:

👉 नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा सबैभन्दा ठूलो योगदान सेवा क्षेत्रको छ (करिब ५०–५५ प्रतिशत), त्यसपछि कृषि र अन्त्यमा उद्योग क्षेत्र।
👉 नेपालको अर्थतन्त्र रेमिट्यान्समा उच्च निर्भर र आयातमुखी मानिन्छ।
👉 नेपाल राष्ट्र बैंक नेपालको केन्द्रीय बैंक हो, जुन वि.सं. २०१३ बैशाख १४ (सन् १९५६ अप्रिल २६) मा स्थापना भएको थियो। यसले मौद्रिक नीति निर्माण, नोट निष्कासन, विदेशी विनिमय व्यवस्थापन र बैंक–वित्तीय संस्थाको नियमन गर्छ।
👉 नेपालको पहिलो बैंक नेपाल बैंक लिमिटेड (वि.सं. १९९४) हो।
👉 नेपालमा मुद्रा: नेपाली रुपैयाँ (NPR)। भारतीय रुपैयाँसँग स्थिर विनिमय दर (१ भारतीय रुपैयाँ = १.६० नेपाली रुपैयाँ) कायम छ।
👉 नेपालमा योजनाबद्ध विकासको सुरुवात वि.सं. २०१३ (प्रथम पञ्चवर्षीय योजना) देखि भएको हो।
👉 राष्ट्रिय योजना आयोग आवधिक योजना तर्जुमा गर्ने केन्द्रीय निकाय हो।
👉 संविधानअनुसार बजेट प्रत्येक वर्ष जेठ १५ गते संघीय संसद्मा प्रस्तुत गरिन्छ; आर्थिक वर्ष साउन १ गतेदेखि असार मसान्तसम्म हुन्छ।
👉 राजस्वका प्रमुख स्रोत: मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT), भन्सार महसुल, अन्तःशुल्क, आयकर। नेपालको राजस्वमा कर राजस्वको हिस्सा ठूलो छ र त्यसमध्ये पनि मूल्य अभिवृद्धि कर प्रमुख स्रोत हो।

रेमिट्यान्स भनेको वैदेशिक रोजगारीमा गएका वा विदेशमा रहेका नागरिकले स्वदेश पठाउने रकम हो।

प्रमुख तथ्यहरू:
👉 रेमिट्यान्स नेपालको विदेशी मुद्रा आर्जनको सबैभन्दा ठूलो स्रोत हो।
👉 कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा रेमिट्यान्सको योगदान करिब २५ प्रतिशतभन्दा माथि रहेको छ, जुन विश्वमै उच्चमध्ये पर्छ।
👉 रेमिट्यान्सले विदेशी मुद्रा सञ्चिति, शोधनान्तर स्थिति र गरिबी न्यूनीकरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

सकारात्मक प्रभाव:
👉 गरिबी न्यूनीकरण
👉 विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा वृद्धि
👉 शिक्षा, स्वास्थ्य र उपभोगमा खर्च गर्ने क्षमता वृद्धि
👉 बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेप वृद्धि

नकारात्मक प्रभाव / चुनौती:
👉 उत्पादनमूलक क्षेत्रभन्दा उपभोगमा बढी खर्च
👉 आयात बढाउने प्रवृत्ति
👉 दक्ष जनशक्तिको बहिर्गमन (Brain Drain)
👉 कृषि श्रमशक्तिको अभाव तथा बाँझो जमिन वृद्धि
👉 विदेशी रोजगारीमा अत्यधिक निर्भरता

👉 वैदेशिक रोजगारी नियमन गर्ने प्रमुख कानून वैदेशिक रोजगार ऐन, २०६४ हो ।
👉 सम्बन्धित निकाय: वैदेशिक रोजगार विभाग र वैदेशिक रोजगार बोर्ड।
👉 नेपालीहरू वैदेशिक रोजगारीका लागि मुख्यतः मलेसिया, कतार, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत, बहराइन, दक्षिण कोरिया, जापान जाने गर्छन् ।
👉 दक्षिण कोरिया मा रोजगार अनुमति प्रणाली (EPS) मार्फत श्रमिक पठाइन्छ ।
👉 नेपाल र भारतबीच खुला सिमाना भएकाले श्रम आवागमनमा श्रम स्वीकृति आवश्यक पर्दैन ।
👉 वैदेशिक रोजगारीमा जानेमध्ये ठूलो हिस्सा अर्धदक्ष तथा अदक्ष श्रमिकको छ ।

👉 नेपालको वैदेशिक व्यापारमा आयात अत्यधिक र निर्यात न्यून भएकाले ठूलो व्यापार घाटा छ।
👉 नेपालको सबैभन्दा ठूलो व्यापार साझेदार देश भारत हो; त्यसपछि चीन पर्छ।
👉 नेपाल विश्व व्यापार संगठन (WTO) को सदस्य सन् २००४ (वि.सं. २०६०) मा बनेको हो — दक्षिण एसियाको पहिलो अतिकम विकसित सदस्य राष्ट्रका रूपमा।
👉 नेपाल सार्क (SAARC), बिम्स्टेक (BIMSTEC) जस्ता क्षेत्रीय संगठनको सदस्य हो।

प्रमुख निर्यातजन्य वस्तु:
👉 पाम आयल तथा सोयाबिन आयल (पुनःनिर्यातमूलक)
👉 ऊनी गलैँचा
👉 तयारी पोशाक
👉 धागो (यार्न)
👉 फलाम तथा स्टिलजन्य सामग्री
👉 अलैँची, अदुवा, चिया, कफी, जडीबुटी
👉 पस्मिना तथा हस्तकलाका सामान

प्रमुख आयातजन्य वस्तु:
👉 पेट्रोलियम पदार्थ
👉 यन्त्र–उपकरण तथा सवारीसाधन
👉 फलाम तथा स्टिल
👉 औषधि
👉 विद्युतीय सामान
👉 खाद्यान्न तथा उपभोग्य वस्तु

व्यापार घाटा घटाउने उपाय:
👉 निर्यातयोग्य वस्तुको उत्पादन तथा विविधीकरण
👉 आयात प्रतिस्थापन गर्ने स्वदेशी उद्योगको प्रवर्द्धन
👉 जलविद्युत् निर्यात
👉 कृषि उत्पादन वृद्धि
👉 पर्यटन तथा सेवा निर्यात प्रवर्द्धन

कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (Gross Domestic Product) भनेको कुनै देशको भौगोलिक सिमानाभित्र एक निश्चित अवधि (सामान्यतः एक वर्ष) मा उत्पादित अन्तिम वस्तु तथा सेवाहरूको कुल मौद्रिक मूल्य हो।
👉 GDP = भौगोलिक सिमानाभित्रको उत्पादन (उत्पादन गर्ने स्वदेशी वा विदेशी जो भए पनि)
👉 नोमिनल GDP: चालु मूल्यमा गणना गरिएको
👉 वास्तविक (Real) GDP: आधार वर्षको स्थिर मूल्यमा गणना गरिएको

कुल राष्ट्रिय उत्पादन (Gross National Product) भनेको देशका नागरिकले स्वदेश र विदेश दुवैतिर गरेको उत्पादनको कुल मूल्य हो।

सूत्र:

GNP = GDP + विदेशबाट प्राप्त खुद कारक आय (NFIA)

👉 नेपालमा ठूलो परिमाणमा रेमिट्यान्स भित्रिने भएकाले नेपालको GNP सामान्यतः GDP भन्दा ठूलो हुन्छ। यो परीक्षामा बारम्बार सोधिने महत्त्वपूर्ण तथ्य हो।
👉 कुल राष्ट्रिय आय (GNI) र GNP लाई प्रायः उस्तै अर्थमा प्रयोग गरिन्छ।
👉 प्रतिव्यक्ति आय = कुल राष्ट्रिय आय ÷ कुल जनसंख्या। नेपालको प्रतिव्यक्ति आय क्रमशः बढ्दै १,४०० अमेरिकी डलरभन्दा माथि पुगेको छ।

मानव विकास सूचकांक (Human Development Index) ले कुनै देशको विकासलाई आयमात्र नभई जीवनस्तर, शिक्षा र स्वास्थ्यसमेत जोडेर मापन गर्छ।
👉 HDI को अवधारणा अर्थशास्त्री महबुब उल हक ले प्रतिपादन गरेका हुन् र अमर्त्य सेनको योगदान पनि उल्लेखनीय छ।
👉 संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (UNDP) ले सन् १९९० देखि मानव विकास प्रतिवेदन प्रकाशन गर्दै आएको छ।
HDI का तीन आयाम:

👉 HDI को मान ० देखि १ सम्म हुन्छ; १ को नजिक भएमा उच्च मानव विकास मानिन्छ।
👉 नेपाल हाल मध्यम मानव विकास भएका देशहरूको समूहमा पर्छ।

👉 नेपाल हाल अतिकम विकसित राष्ट्र (LDC) को सूचीमा छ र विकासशील राष्ट्र (Developing Country) मा स्तरोन्नति हुने प्रक्रियामा छ।
👉 स्तरोन्नतिका तीन मापदण्ड: प्रतिव्यक्ति आय, मानव सम्पत्ति सूचकांक (HAI) र आर्थिक तथा वातावरणीय जोखिम सूचकांक (EVI)।
👉 नेपालले दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) सन् २०३० सम्ममा हासिल गर्ने लक्ष्य लिएको छ; SDGs मा जम्मा १७ लक्ष्य छन्।