नेपालको इतिहास र संस्कृति: सामान्य ज्ञान प्रश्न, तथ्य र अभ्यास

दशैँ नेपालको प्रमुख तथा व्यापक रूपमा मनाइने धार्मिक–सांस्कृतिक पर्व हो। विशेषगरी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाउने यस पर्वमा शक्ति स्वरूपा दुर्गा भवानीको पूजा–आराधना गरिन्छ। दशैँलाई असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ।

दशैँका प्रमुख पक्ष
👉 अवधि: दशैँ पर्व मुख्यतः प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिसहित मनाइन्छ।
👉 घटस्थापना: दशैँको पहिलो दिन घटस्थापना गरिन्छ। यस दिन जमरा राखी देवी दुर्गाको आराधना सुरु गरिन्छ।
👉 फूलपाती: सप्तमीका दिन फूलपाती भित्र्याउने तथा पूजा गर्ने परम्परा छ।
👉 महाअष्टमी: अष्टमीका दिन विशेष रूपमा दुर्गा भवानीको पूजा गरिन्छ। विभिन्न शक्तिपीठ 👉 तथा देवी मन्दिरमा विशेष पूजा हुने गर्दछ।
👉 महानवमी: नवमीका दिन पनि देवीको विशेष पूजा–आराधना गरिन्छ। परम्परागत रूपमा यस दिन विभिन्न स्थानमा साधन तथा वाहनको पूजा गर्ने चलन छ।
👉 विजया दशमी: दशमीका दिन ज्येष्ठ सदस्य वा मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। यस दिन परिवार तथा आफन्तबीच भेटघाट गर्ने परम्परा छ।
👉 कोजाग्रत पूर्णिमा: दशैँको समापनतर्फ पूर्णिमाका दिन कोजाग्रत पूर्णिमा मनाइन्छ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व
दशैँसँग देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको धार्मिक मान्यता जोडिएको छ। त्यसैले यस पर्वले शक्ति, धर्म, विजय र सदाचारको सन्देश दिने मानिन्छ। नेपालका विभिन्न समुदायले आफ्ना स्थानीय परम्परा र संस्कृतिअनुसार दशैँ मनाउने भएकाले यसको सामाजिक तथा सांस्कृतिक स्वरूप पनि विविध छ।
दशैँको अवसरमा परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुने, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र शुभकामना आदान–प्रदान गर्ने चलन छ। यस कारण दशैँलाई पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडिएको पर्वका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

छोटो परीक्षामुखी तथ्य:
👉 दशैँ — दुर्गा भवानीको पूजा–आराधना तथा असत्यमाथि सत्यको विजयसँग सम्बन्धित नेपालको प्रमुख धार्मिक–सांस्कृतिक पर्व ।

तिहार नेपालको प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वमध्ये एक हो। यसलाई दीपावली वा यमपञ्चक पनि भनिन्छ। यो पर्व सामान्यतः पाँच दिनसम्म मनाइन्छ र यसमा काग, कुकुर, गाई, लक्ष्मी तथा दाजुभाइ–दिदीबहिनीको विशेष पूजा गरिन्छ। तिहारमा घर, आँगन तथा वरपर दियो, बत्ती र दीप प्रज्वलन गरी उज्यालो बनाउने परम्परा छ।

तिहारका पाँच दिन
👉 काग तिहार: पहिलो दिन कागलाई पूजा गरी खाना खुवाइन्छ। कागलाई सन्देशवाहकका रूपमा पनि मान्ने धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परा छ।
👉 कुकुर तिहार: दोस्रो दिन कुकुरलाई माला लगाइदिने, टीका लगाउने र पूजा गरी सम्मान गरिन्छ।
👉 गाई तिहार तथा लक्ष्मी पूजा: तेस्रो दिन बिहान गाईको पूजा गरिन्छ भने साँझ धन तथा समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घर तथा पसलमा दीप प्रज्वलन गरी लक्ष्मीको स्वागत गर्ने चलन छ।
👉 गोवर्धन पूजा/म्ह पूजा: चौथो दिन विभिन्न समुदायमा गोवर्धन पूजा तथा म्ह पूजा गर्ने परम्परा छ। नेवार समुदायमा म्ह पूजा विशेष रूपमा मनाइन्छ।
👉 भाइटीका: पाँचौँ दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्त/पञ्चरङ्गी टीका, माला र मिठाई लगाई दीर्घायु तथा सुख–समृद्धिको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार तथा आशीर्वाद दिने परम्परा छ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व
तिहारले प्रकाश, समृद्धि, पारिवारिक प्रेम, आपसी सम्मान र सामाजिक सद्भावको सन्देश दिन्छ। लक्ष्मी पूजाले धन–सम्पत्तिको समृद्धिको कामना, पशुपक्षी पूजा परम्पराले उनीहरूप्रति सम्मान र भाइटीकाले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई महत्व दिन्छ।
तिहारमा देउसी–भैलो खेल्ने, दीपावली गर्ने, सेलरोटी तथा विभिन्न परिकार बनाउने र आफन्तबीच शुभकामना आदान–प्रदान गर्ने सांस्कृतिक चलन पनि छ।

छोटो परीक्षामुखी तथ्य:
👉 तिहार — पाँच दिनसम्म मनाइने प्रमुख नेपाली पर्व, जसमा काग, कुकुर, गाई, लक्ष्मी तथा दाजुभाइ–दिदीबहिनीको पूजा तथा सम्मान गरिन्छ।

छठ पर्व नेपाल तथा भारतका विभिन्न क्षेत्रमा मनाइने महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। नेपालमा विशेषगरी मधेस तथा तराई क्षेत्रमा यसको विशेष महत्व रहेको छ। यस पर्वमा मुख्य रूपमा सूर्यदेव तथा छठी माताको पूजा–आराधना गरिन्छ। सूर्यलाई जीवन, ऊर्जा, प्रकाश तथा समृद्धिको स्रोतका रूपमा सम्मान गर्दै श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ।

छठ पर्वका प्रमुख पक्ष
👉 सूर्य पूजा: छठमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिई पूजा गरिन्छ।
👉 छठी माताको आराधना: सन्तानको सुख, स्वास्थ्य, दीर्घायु तथा परिवारको समृद्धिको कामना गर्दै छठी माताको पूजा गर्ने परम्परा छ।
👉 चार दिनसम्मको पर्व: छठ पर्व मुख्यतः नहाय–खाय, खरना, साँझको अर्घ्य र बिहानको अर्घ्य गरी चार दिनमा सम्पन्न हुन्छ।
👉 नहाय–खाय: पहिलो दिन स्नान गरी शुद्ध भोजन ग्रहण गरेर पर्वको सुरुवात गरिन्छ।
👉 खरना: दोस्रो दिन व्रतालुहरूले दिनभर उपवास बसेर साँझ पूजा गरी प्रसाद ग्रहण गर्छन्।
👉 साँझको अर्घ्य: तेस्रो दिन अस्ताउँदो सूर्यलाई नदी, पोखरी, तलाउ वा अन्य जलाशयमा उभिएर अर्घ्य दिइन्छ।
👉 बिहानको अर्घ्य: चौथो दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि छठ व्रत सम्पन्न हुन्छ।
👉 प्रसाद: ठेकुवा, कसार, फलफूल, उखु, केरालगायतका सामग्री प्रसादका रूपमा चढाउने चलन छ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व
छठ पर्व शुद्धता, अनुशासन, श्रद्धा, प्रकृति तथा सूर्यप्रतिको सम्मानसँग सम्बन्धित छ। यस अवसरमा नदी, पोखरी तथा जलाशयको सरसफाइ गरी सामूहिक रूपमा पूजा गर्ने भएकाले यसको सामाजिक तथा पर्यावरणीय पक्ष पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ। परिवारका सदस्य तथा समुदाय एकै ठाउँमा भेला भएर पूजा गर्ने भएकाले यसले पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावलाई समेत बलियो बनाउँछ।

छोटो परीक्षामुखी तथ्य:
👉 छठ पर्व — सूर्यदेव तथा छठी माताको पूजा–आराधना गरिने चारदिने प्रमुख धार्मिक–सांस्कृतिक पर्व हो, जुन नेपालमा विशेषतः मधेस तथा तराई क्षेत्रमा महत्वपूर्ण रूपमा मनाइन्छ।

शेर्पा, तामाङ लगायतका समुदायले नयाँ वर्षका रूपमा मनाउने पर्व।

थारू समुदायको प्रमुख चाड तथा नयाँ वर्ष।

किरात समुदायको महत्वपूर्ण पर्व।

गौतम बुद्धको जन्म, बोधि प्राप्ति तथा महापरिनिर्वाणको स्मरण गर्ने दिन।

• क्षेत्री: १६.४५%
• पहाडी ब्राह्मण: ११.२९%
• मगर: ६.९%
• थारू: ६.२%
• तामाङ: ५.६२%
• विश्वकर्मा: ५.०४%
• मुस्लिम: ४.८६%
• नेवार: ४.६%
• यादव: ४.२१%
• राई: २.२%

• नेपाली: ४४.८६%
• मैथिली: ११.५%
• भोजपुरी: ६.२४%
• थारू: ५.८८%
• तामाङ: ४.८८%
• बज्जिका: ३.८९%
• अवधी: २.९६%
• नेवारी: २.९६%
• मगर: २.७८%

महत्वपूर्ण तथ्य: सबैभन्दा थोरै जनसंख्या भएको जातिका रूपमा नुराङको उल्लेख गरिएको छ। बंकरिया, कुसुन्दा र सुरेलजस्ता जातिको जनसंख्या पनि न्यून रहेको छ।

इङ्ल्यान्डका राजा जोनले हस्ताक्षर गरेको ऐतिहासिक दस्तावेज हो । यसले राजाको शक्तिलाई सीमित गर्ने तथा नागरिक अधिकारको विकासमा महत्वपूर्ण आधार तयार गरेको मानिन्छ ।

बेलायती उपनिवेशबाट अमेरिकाले स्वतन्त्रता प्राप्त गर्ने प्रक्रियासँग सम्बन्धित ऐतिहासिक आन्दोलन हो।

फ्रान्समा भएको ऐतिहासिक क्रान्ति हो। यससँग स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व को आदर्श जोडिएको छ।

इङ्ल्यान्डबाट सुरु भएको आर्थिक तथा प्राविधिक रूपान्तरण हो, जसले उत्पादन, उद्योग, यातायात र समाजमा व्यापक परिवर्तन ल्यायो।

भ्लादिमिर लेनिनको नेतृत्वमा भएको समाजवादी क्रान्ति हो, जसले विश्व राजनीतिमा महत्वपूर्ण प्रभाव पारेको थियो।

भारतले बेलायतबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्ने प्रक्रियासँग सम्बन्धित आन्दोलन हो। महात्मा गान्धीको नेतृत्वमा अहिंसात्मक आन्दोलनले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

केन्द्रीय शक्ति र मित्रराष्ट्रबीच भएको विश्वव्यापी युद्ध हो। नेपालले बेलायतको तर्फबाट सहभागिता जनाएको थियो।

प्रथम विश्वयुद्धपछि जर्मनीमाथि लादिएको सन्धि हो। यसले जर्मनीमाथि कठोर शर्तहरू लागू गरेको थियो।

मित्रराष्ट्र र अक्ष शक्तिबीच भएको विश्वव्यापी युद्ध हो। जर्मनी, इटाली र जापानको विस्तारवादी नीतिले युद्धको सुरुवातमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

अमेरिका र सोभियत संघबीचको लामो राजनीतिक, आर्थिक र सैन्य तनावको अवधि हो। सन् १९८९ मा बर्लिन पर्खालको पतन र सन् १९९१ मा सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्धको अन्त्य भएको मानिन्छ।